Thông điệp “Sự cao cả của Con người” (‘Magnifica Humanitas’) và Trí Tuệ Nhân Tạo (AI): 6 tiêu chí mà người Công Giáo cần biết
D. R. Esparza (Ateleia)
Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) không thể cảm nhận, yêu thương hay gánh vác trách nhiệm đạo đức - nhưng nó có thể gây ra sự loại trừ, thao túng và tập trung quyền lực. Đức Giáo Hoàng mong muốn Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) được quản trị một cách toàn diện, chứ không chỉ dừng lại ở các quy định kỹ thuật đơn thuần.
Trước văn kiện *Magnifica Humanitas*, chưa từng có vị Giáo hoàng nào đề cập đến trí tuệ nhân tạo (AI) với mức độ sâu rộng và chi tiết cả về mặt kỹ thuật lẫn thần học như vậy. Dưới đây là sáu điều mà Đức Giáo Hoàng Lêô XIV muốn mọi người Công Giáo thấu hiểu.
1. Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) không phải là trí tuệ con người, và sự khác biệt này mang tính quyết định
Đức Giáo Hoàng Lêô XIV nói rất chính xác về điểm này. Đoạn 99 nêu rõ rằng các hệ thống Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) “không trải nghiệm thực tế, không có thân xác, không cảm thấy vui buồn hay đau khổ, không trưởng thành qua các mối quan hệ và không tự mình thấu hiểu ý nghĩa của tình yêu, công việc, tình bạn hay trách nhiệm.” Chúng có thể bắt chước ngôn ngữ và mô phỏng sự thấu cảm, nhưng “chúng không hiểu những gì mình tạo ra.” Đây không phải là một sự khác biệt kỹ thuật nhỏ nhặt. Đây là nền tảng cho mọi vấn đề được đề cập sau.
2. Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) không bao giờ trung lập về mặt đạo đức
Mỗi hệ thống đều chứa đựng những lựa chọn. Đoạn 104 khẳng định rằng “mỗi công cụ kỹ thuật đều thể hiện những lựa chọn và ưu tiên thông qua những gì nó đo lường, loại bỏ hay tối ưu hóa, cũng như cách nó phân loại con người và các tình huống.” Khi một hệ thống được thiết kế theo cách coi một số cuộc đời kém giá trị hơn, Đức Giáo Hoàng Lêô XIV viết, AI “đã đưa vào các tiêu chí đi ngược lại phẩm giá bất khả xâm phạm của con người.” Đạo đức không thể là yếu tố được thêm vào sau khi công nghệ được hoàn thiện.
3. Giao phó quyết định cho thuật toán đồng nghĩa với việc làm mất đi trách nhiệm giải trình
Khi các hệ thống tự động đưa ra những quyết định quan trọng - về việc làm, tín dụng, hay quyền tiếp cận các dịch vụ - đoạn 103 cảnh báo rằng “việc loại trừ những người dễ bị tổn thương sẽ bị che phủ bởi cái vẻ bọc trung lập và khách quan, khiến người khác khó lòng phản kháng.” Lòng trắc ẩn, sự thương xót và sự tha thứ, theo lời Đức Giáo Hoàng, sẽ “dần dần biến mất khỏi tầm nhìn.” Luôn cần có một ai đó chịu trách nhiệm. Một thuật toán thì không thể làm được điều đó.
4. Dữ liệu là tài sản chung
Đây có lẽ là tuyên bố mang tính đột phá nhất về mặt kinh tế trong thông điệp này. Đoạn 108 khẳng định rằng dữ liệu “là thành quả của nhiều người đóng góp và không được coi là thứ để đem bán hay giao phó cho một nhóm thiểu số nắm giữ.” Các thuật toán, nền tảng kỹ thuật số, bằng sáng chế và cơ sở hạ tầng công nghệ đều thuộc phạm vi nguyên tắc về sự phân phối phổ quát của các nguồn lực. Những gì ngành công nghệ coi là tài sản tư nhân thì Đức Giáo Hoàng lại coi là tài sản thuộc về nhân loại theo một ý nghĩa quan trọng.
5. Cần trân quí những người lao động thầm lặng
Đằng sau mỗi phản hồi của Trí Tuệ Nhân Tạo (AI), như Đức Giáo Hoàng nhắc nhở, là “một chuỗi dài các khâu trung gian.” Đoạn 173 nêu rõ rằng phần lớn quy trình này phụ thuộc vào “hàng triệu người tham gia vào các hoạt động thiết yếu nhưng ít được chú ý, chẳng hạn như dán nhãn dữ liệu, huấn luyện mô hình và kiểm duyệt nội dung – những công việc thường xuyên phải tiếp xúc với các nội dung gây sốc.” Nhiều người trong số đó là phụ nữ trẻ làm việc với mức lương rẻ mạt. Những người khác thì khai thác khoáng sản đất hiếm trong những điều kiện nguy hiểm. “Thân xác họ mang đầy thương tích và mệt nhọc kiệt quệ để dòng chảy dữ liệu tính toán có thể tiếp diễn không ngừng.” Mọi sự ca ngợi lợi ích của Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) đều không thể phớt lờ thực tại này.
6. Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) cần được “giải trừ vũ khí”, chứ không chỉ dừng lại ở việc quản lý
Yêu cầu nổi bật nhất của thông điệp này vượt xa các khuôn khổ quản trị hay hướng dẫn đạo đức thông thường. Đoạn 110 kêu gọi “giải trừ vũ khí” cho Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) - tức là giải phóng nó khỏi “tư duy cạnh tranh vũ trang,” khỏi sự kiểm soát độc quyền, và khỏi cuộc đua tranh quyền thống trị về địa vị chính trị cũng như thương mại. “Giải trừ vũ khí không có nghĩa là chối bỏ công nghệ, mà là ngăn chặn việc công nghệ thống trị nhân loại.” Đoạn 111 trực tiếp nhắn nhủ các nhà phát triển Trí Tuệ Nhân Tạo (AI): “Mỗi lựa chọn thiết kế đều phản ánh một tầm nhìn về nhân loại.” Ngài nhấn mạnh rằng trách nhiệm đó mang cả ý nghĩa đạo đức lẫn tâm linh.
D. R. Esparza (Ateleia)
Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) không thể cảm nhận, yêu thương hay gánh vác trách nhiệm đạo đức - nhưng nó có thể gây ra sự loại trừ, thao túng và tập trung quyền lực. Đức Giáo Hoàng mong muốn Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) được quản trị một cách toàn diện, chứ không chỉ dừng lại ở các quy định kỹ thuật đơn thuần.
Trước văn kiện *Magnifica Humanitas*, chưa từng có vị Giáo hoàng nào đề cập đến trí tuệ nhân tạo (AI) với mức độ sâu rộng và chi tiết cả về mặt kỹ thuật lẫn thần học như vậy. Dưới đây là sáu điều mà Đức Giáo Hoàng Lêô XIV muốn mọi người Công Giáo thấu hiểu.
1. Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) không phải là trí tuệ con người, và sự khác biệt này mang tính quyết định
Đức Giáo Hoàng Lêô XIV nói rất chính xác về điểm này. Đoạn 99 nêu rõ rằng các hệ thống Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) “không trải nghiệm thực tế, không có thân xác, không cảm thấy vui buồn hay đau khổ, không trưởng thành qua các mối quan hệ và không tự mình thấu hiểu ý nghĩa của tình yêu, công việc, tình bạn hay trách nhiệm.” Chúng có thể bắt chước ngôn ngữ và mô phỏng sự thấu cảm, nhưng “chúng không hiểu những gì mình tạo ra.” Đây không phải là một sự khác biệt kỹ thuật nhỏ nhặt. Đây là nền tảng cho mọi vấn đề được đề cập sau.
2. Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) không bao giờ trung lập về mặt đạo đức
Mỗi hệ thống đều chứa đựng những lựa chọn. Đoạn 104 khẳng định rằng “mỗi công cụ kỹ thuật đều thể hiện những lựa chọn và ưu tiên thông qua những gì nó đo lường, loại bỏ hay tối ưu hóa, cũng như cách nó phân loại con người và các tình huống.” Khi một hệ thống được thiết kế theo cách coi một số cuộc đời kém giá trị hơn, Đức Giáo Hoàng Lêô XIV viết, AI “đã đưa vào các tiêu chí đi ngược lại phẩm giá bất khả xâm phạm của con người.” Đạo đức không thể là yếu tố được thêm vào sau khi công nghệ được hoàn thiện.
3. Giao phó quyết định cho thuật toán đồng nghĩa với việc làm mất đi trách nhiệm giải trình
Khi các hệ thống tự động đưa ra những quyết định quan trọng - về việc làm, tín dụng, hay quyền tiếp cận các dịch vụ - đoạn 103 cảnh báo rằng “việc loại trừ những người dễ bị tổn thương sẽ bị che phủ bởi cái vẻ bọc trung lập và khách quan, khiến người khác khó lòng phản kháng.” Lòng trắc ẩn, sự thương xót và sự tha thứ, theo lời Đức Giáo Hoàng, sẽ “dần dần biến mất khỏi tầm nhìn.” Luôn cần có một ai đó chịu trách nhiệm. Một thuật toán thì không thể làm được điều đó.
4. Dữ liệu là tài sản chung
Đây có lẽ là tuyên bố mang tính đột phá nhất về mặt kinh tế trong thông điệp này. Đoạn 108 khẳng định rằng dữ liệu “là thành quả của nhiều người đóng góp và không được coi là thứ để đem bán hay giao phó cho một nhóm thiểu số nắm giữ.” Các thuật toán, nền tảng kỹ thuật số, bằng sáng chế và cơ sở hạ tầng công nghệ đều thuộc phạm vi nguyên tắc về sự phân phối phổ quát của các nguồn lực. Những gì ngành công nghệ coi là tài sản tư nhân thì Đức Giáo Hoàng lại coi là tài sản thuộc về nhân loại theo một ý nghĩa quan trọng.
5. Cần trân quí những người lao động thầm lặng
Đằng sau mỗi phản hồi của Trí Tuệ Nhân Tạo (AI), như Đức Giáo Hoàng nhắc nhở, là “một chuỗi dài các khâu trung gian.” Đoạn 173 nêu rõ rằng phần lớn quy trình này phụ thuộc vào “hàng triệu người tham gia vào các hoạt động thiết yếu nhưng ít được chú ý, chẳng hạn như dán nhãn dữ liệu, huấn luyện mô hình và kiểm duyệt nội dung – những công việc thường xuyên phải tiếp xúc với các nội dung gây sốc.” Nhiều người trong số đó là phụ nữ trẻ làm việc với mức lương rẻ mạt. Những người khác thì khai thác khoáng sản đất hiếm trong những điều kiện nguy hiểm. “Thân xác họ mang đầy thương tích và mệt nhọc kiệt quệ để dòng chảy dữ liệu tính toán có thể tiếp diễn không ngừng.” Mọi sự ca ngợi lợi ích của Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) đều không thể phớt lờ thực tại này.
6. Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) cần được “giải trừ vũ khí”, chứ không chỉ dừng lại ở việc quản lý
Yêu cầu nổi bật nhất của thông điệp này vượt xa các khuôn khổ quản trị hay hướng dẫn đạo đức thông thường. Đoạn 110 kêu gọi “giải trừ vũ khí” cho Trí Tuệ Nhân Tạo (AI) - tức là giải phóng nó khỏi “tư duy cạnh tranh vũ trang,” khỏi sự kiểm soát độc quyền, và khỏi cuộc đua tranh quyền thống trị về địa vị chính trị cũng như thương mại. “Giải trừ vũ khí không có nghĩa là chối bỏ công nghệ, mà là ngăn chặn việc công nghệ thống trị nhân loại.” Đoạn 111 trực tiếp nhắn nhủ các nhà phát triển Trí Tuệ Nhân Tạo (AI): “Mỗi lựa chọn thiết kế đều phản ánh một tầm nhìn về nhân loại.” Ngài nhấn mạnh rằng trách nhiệm đó mang cả ý nghĩa đạo đức lẫn tâm linh.